Make your own free website on Tripod.com
KOMUNIST - internet biblioteka


SILVANO BOLČIĆ
(fragmenti)
[ nazad na spisak autora ]



[ Marksistička misao i savremeno društvo ]
Marksovo shvatanje društvene svesti i ideologije
Ideologija kao "iskrivljena", neautentična svest
Marksovo shvatanje istorije



Marksovo shvatanje društvene svesti i ideologije

Iako se na tu činjenicu retko ukazuje, Marksovu analizu otuđenja moramo imati u vidu i u analizi njegovog shvatanja društvene svesti i ideologije. Jer, u opštem otuđenju, društvena svest, kao celina duhovne proizvodnje prikazuje se ljudima takođe kao njima nešto tuđe i u njoj dominiraju raznovrsne iluzije i prividi. Marks je već svojim shvatanjem istorije upozorio na osnovni privid koji se javlja u društvenoj svesti toga vremena, privid o primarnosti ideja za realne društvene promene. U poznatom predgovoru 'Prilogu kritici političke ekonomije' Marks će jasno formulisati svoje shvatanje društvene svesti, naglašavajući da, "način proizvodnje materijalnog života uslovljava proces socijalnog, političkog i duhovnog života uopšte", te da "ne određuje svest ljudi njihovo biće, već obrnuto, njihovo društveno biće određuje njihovu svest".

Takvim shvatanjem Marks dovodi u vezu duhovnu proizvodnju, tj. proizvodnju ideja, znanja, svesti sa materijalnom prozivodnjom, što je bilo strano dotadašnjem načinu mišljenja. Doduše, shvatanje o samorađanju ideja izražavalo je realne društvene odnose zasnovane na strogoj podeli intelektualnog i fizičkog rada. Svest, koja se kod Hegela javlja kao samostalni entitet, Marks shvata kao svetsno biće, iz čega sledi i obajšnjenje svih oblika društvene svesti kao svesti o realnom procesu društvenog života. Marks govori o oblicima društvene svesti kao elementima društvene nadgradnje, uporedo sa pravno-političkom nadgradnjom a pri tom izričito navodi pravne, političke, religiozne, umetničke i filozofske oblike društvene svesti, nazivajući te oblike "ideološkim oblicima". To mesto se obično uzima kao osnova za tvrdnju da se Marks koristi pojmom ideologije u širem značenju da bi označio celinu duhovne proizvodnje kao proizvodnje ideja, pored jednog užeg pojma ideologije kao iskrivljene, neautentične, lažne svesti, koja pod uticajem određenih društvenih odnosa stvarnost predstavlja izokrenuto, "kao u cameri obscuri."

Pre nego što razjasnimo razloge Marksovog bavljenja fenomenom ideologije kao "iskrivljene svesti", zadržimo se malo na objašnjenju odnosa društvene svesti i društvenog bića, odnosno odnosa "baze" i društvene svesti. Upravo u okviru ekonomističke interpretacije Marksovog stava, po kome "ne određuje svest ljudi njihovo biće, već obrnuto, njihovo društveno biće određuje njihovu svest". Dešavalo se da se društveno biće shvata kao materijalni supstrat, ili pak kao ekonomska baza, kao nešto što postoji izvan čoveka, a društvena svest kao puki odraz tako zamišljene "osnove". Propušteno je da se uoči da Marks govori o "ekonomskoj strukturi društva kao celini društvenih odnosa", koji nastaju u procesu materijalne proizvodnje, gde su čovek i njegov rad konstitutivni elementi te proizvodnje. Ako je to tako, onda se društveno biće mora razumeti pre svega kao celina društvenih odnosa kojima je posredovan čovekov odnos i prema prirodi i prema drugim ljudima.

Druga implikacija ovog jednostranog shvatanja odnosa "baze" i društvene svesti izražena je u tezi o društvenoj svesti kao pukom odrazu materijalne stvarnosti. Eventualni povratni uticaj ideja na bazu u toj interpretaciji javlja se kao izuzetak a ne kao normalna mogućnost. Engels je u jednom pismu F. Meringu 1893. godine upozorio da je pogrešno shvatati "da zato što mi u različitim ideološkim sferama, koje u istoriji igraju ulogu, odričemo samostalan razvitak, da mi zato odričemo njima i svako dejstvo na istoriju. Tu je uzeto za osnovu obično nedijalektičko shvatanje o uzroku i posledici kao polovima koji su kruto postavljeni jedan prema drugom, i apsolutno prenebregnuto uzajamno dejstvo. Da jedan istorijski momenat, čim su ga druge, na kraju krajeva ekonomske činjenice donele na svet, sada takođe reaguje, da može da vrši povratno dejstvo na svoju okolinu, pa čak i na svoje sopstvene uzroke - to ova gospoda često sasvim namerno zaboravljaju."

V. Korać ističe da na indirektan način to isto ograđivanje od vulgarno-materijalističke interpretacije odnosa društvenog bića i društvene svesti Marks daje u trećoj tezi o Fojerbahu, naglašavajući da "materijalističko učenje da su ljudi proizvod okolnosti i vaspitanja, pa tako i promenjeni ljudi proizvod drugih okolnosti i promenjenog vaspitanja, zaboravlja da baš ljudi menjaju okolnosti" te da se poklapanje menjanja okolnosti i ljudske delatnosti može shvatiti i racionalno razumeti samo kao prevratnička praksa. "Duhovna proizvodnja se razvija u zatečenim uslovima, ali ne ostaje u tim granicama već transcendira zatečene uslove. Time se čovek potvrđuje kao čovek", ističe V. Korać.

Može se reći da upravo zbog uočavanja značajne samostalne uloge društvene svesti za društveni razvoj Marks posvećuje mnogo pažnje razotkrivanju ideologije kao lažne svesti i njenoj kritici kao preduslovu da se prevaziđu granice u načinu mišljenja koje nameće ideologija kao lažna svest. Treba podsetiti na Marksovu misao da ideje postaju materijalna sila kada zahvate mase.

[ na početak ]


Ideologija kao "iskrivljena", neautentična svest

Marks je uočio, pre svega, da postojemnogi oblici u kojima se javlja ideologija kao iskrivljena svest. Ona se pojavljuje kao nastojanje da se parcijalno znanje prikaže kao znanje o celini, kao zamena suštine stvari njihovom pojavom, apsolutizacija postojećeg kao stvarnog, kao redukovanje složenih odnosa međuzavisnosti na pojedine elemente, što u naučnom saznanju dovodi, na primer, do biologizma, sociologizma, psihologizma i drugih oblika naučnog redukcionizma. Marks je posebno upozorio na pojave "zaboravljanja" istorijskog procesa što dovodi do prikazivanja postojećih društvenih odnosa kao večitih društvenih odnosa; najzad, ideologija se javlja i kao klasna svest, gde se interesi i vrednosti jedne klase žele predstaviti i nametnuti kao interesi i vrednosti društva u celini.*

Objašnjavajući ovu pojavu Marks polazi od shvatanja društva i društvene strukture, što znači da pojavu ideologije kao iskrivljene svesti dovodi u vezu sa društvenom podelom rada, jer kada se deli rad, deli se i čovek, deli se i svest. Čovek gubi sposobnost da misli celovito i parcijalna svest izražava već izraženu parcijalnu podelu rada, a naknadna misao o celini ne može imati drugi oblik do iskrivljene svesti. Marks kaže da usled podele rada svako smatra svoj zanat pravim i tako nužno dolazi do iluzija o vezi datog zanata i stvarnosti; tako naprimer sudija koji primenjuje zakon veruje da je zakonodavstvo pravi pokretač istorijskih promena.

Naravno, podela rada o kojoj Marks govori nije individualna već društvena podela rada, pa prema tome i podela društva u prvom redu na klase, koje karakteriše određena klasna ideologija kao racionalizacija klasnih interesa. Konkretnu analizu raznovrsnih oblika klasne ideologije građanske klase Marks je izložio u svojim radovima 'Klasne brobe u Francuskoj' i 'Osamnaesti brimer Luja Bonaparte', razotkrivajući u pojedinim idejama o organizaciji francuskog društva, u političkim borbama između parlamenta i izvršne vlasti i u prividno demokratskim parolama, racionalizovane interese različitih slojeva francuskog društva. On je, međutim, pre svega u 'Nemačkoj ideologiji' izložio svoje polazno stanovište o ideologiji, kao iskrivljneoj svesti i ukazao na neophodnost kritike ideologije kao osnovne pretpostavke racionalnog traženja istine. Time se, naravno, ne ukidaju i realni osnovi formiranja ideologije kao iskrivljene svesti, jer, kako kaže Marks, oružije kritike ne može zameniti kritiku oružijem, ali ideja postaje materijalna sila kada ovlada masama i zbog toga nije svejedno kakve će biti ideje koje će uticati na svest ljudi.

Marks realistički uviđa da postoje objektivni uzroci da određene ideje prihvate svi slojevi u društvu, a ne samo klasa čije interese te ideje izražavaju. Jer, kako kaže Marks: "Misli vladajuće klase u svakoj su epohi vladajuće misli, tj. klasa, koja je vladajuća materijalna sila društva ujedno je njegova vladajuća duhovna sila. Klasa kojoj stoje na raspolaganju sredstva za materijalnu proizvodnju, raspolaže samim tim i sredstvima za duhovnu proizvonju, tako da su joj zbog toga, uzevši u proseku, podređene misli onih koji su lišeni sredstava za duhovnu proizvodnju".

Treba upozoriti da iako Marks govori o ideologiji kao iskrivljenoj ili "lažnoj svesti", da tu misao ne bi trebalo interpretirati kao namerno i svesno lažno prikazivanje stvarnosti, mada u realnim odnosima ideološke borbe ima i pojava svesnog obmanjivanja i manipulacije činjenicama radi stvaranja poželjnih efekata u svesti ljudi. Ideologija se javlja kao iskrivljena svest i onda kad čovek kao pojedinac istinski veruje u ispravnost određenih ideja, bez neposredne svesti o vezi tih ideja i njegovih realnih klasnih interesa. Zbog toga, kritika ideologije kao lažne svesti ne može biti moralizatorska kritika, već kritika društvenih odnosa kao osnove za pojavu tih ideja i njihovo izražavanje u izopačenom obliku. Marks je isticao da se isto tako religiozne predstave ne mogu otkloniti iz svesti ljudi samo kritikom religije, ukazivanjem na njenu nesaglasnost sa naučnim i drugim rezultatima racionalnog saznavanja stvarnosti, već ukidanjem realnih osnova u kojima se čovek javlja kao "mali čovek" i nemoćan prema "bogovima", u kojima se rađa osećanje nesigurnosti i straha za golu egzistenciju, u kojima se čovekove potencije javljaju kao njemu tuđe sile koje njime vladaju. Marks primećuje da će celi ovaj privid, kao da je vladavina određene klase samo vladavina određenih misli, prestati sam po sebi čim vladavina klasa prestane uopšte da bude oblik društvenog uređenja, čim dakle ne bude više potrebno da se posebni interes pokazuje kao opšti ili "opšte" kao vladajuće.

Prevladavanjem ideologije kao iskrivljene svesti, međutim, ne ukida se ideologija kao celina duhovne proizvodnje, kao celina ideja, znanja i svesti o stvarnosti i to kako postojeće stvarnosti, tako i one realno moguće. Upravo u otkrivanju "realno mogućeg" date su šanse ideologiji da doprinese prevazilaženju zatečenih odnosa i okolnosti, osmišljavanjem pravca ljudskog angažovanja i zato aktuelne teze o "kraju ideologije" u uslovima sadašnjih društava, mogu samo biti izraz određene ideologije kao lažne svesti, a ne i pravi izraz istorijskih tendencija razvoja savremenog društva.

[ na početak ]


Marksovo shvatanje istorije

Po Engelsovom mišljenju, Marksovo shvatanje istorije jedno je od fundamentalnih otkrića kojima se Marks upisao kao veliko ime u istoriji nauke. On se suprotstavio do tada važećem shvatanju istorije koje je počivalo na predstavi da se poslednji uzroci svih istorijskih promena imaju tražiti u promenama ideja ljudi, te da su političke promene osnova za razumevanje svih drugih istorijskih promena.

Marksova zaokupljenost shvatanjem istorije nije, međutim, bila rezultat njegove posebne zainteresovanosti za istorijska proučavanja, jer, iako je on veoma mnogo proučavao i znao istoriju, njegove preokupacije nisu preokupacije profesionalnog istoričara. Treba imati u vidu da se u Marksovo vreme teorijska misao u društvu izgrađivala kroz shvatanje istorije, kao što je i praktični izraz tih različitih teorijskih preokupacija izražavan kroz shvatanje o socijalnim snagama koje su pozvane da odrede pravce budućeg istorijskog razvoja. Uostalom, to je vreme u kome dominantno mesto u filozofskim raspravama još jednako pripada Hegelovim shvatanjima, Hegelovoj filozofiji istorije, posebno. Razumljivo je što će se Marks sa tim shvatanjem kritički obračunavati i to već u svojim ranim radovima, posebno u Svetoj Porodici, gde se on suprotstavlja mladohegelovcima koji su, prisvajajući Hegelovu ideju "samosvesti duha," hteli sebe predstaviti kao subjekt istorijskih zbivanja koja bi Nemačku trebalo da dovedu do apsolutne slobode duha.

Reinterpretirajući Hegelova shvatanja, Marks je usvojio pre svega Hegelovu misao da je istorija progresivni proces koji zakonito vodi slobodi čoveka kao čoveka. Naravno, po Hegelu, krajnji cilj istorije jeste apsolutna sloboda duha, a čovek je shvaćen kao samosvest duha. marks nije prihvatio Hegelov idealizam u shvatanju istorije, tj. da se istorija javlja kao samorazvitak ideja i da se, prema tome, ne samo predmeti, već i ljudi pa i čitavi narodi javljaju kao obična sredstva svetskog duha koji bezobzirno ide svojim svrhama. Polazeći od svog shvatanja čoveka, Marks je odbacio stav o čoveku kao oruđu kojim se služi istorija za neke svoje ciljeve, zastupajući stav da čovek stvara istoriju i da izvan ljudskih delatnosti nema istorije. Marksov humanistički stav, da je čovek tvorac sopstvene istorije, i to čovek kao ljudski rod, a ne čovek kao pojedinac, od presudnog je značaja za sva njegova shvatanja pa i za njegov praktičko-politički angažman u radničkom pokretu. Naravno, treba upozoriti da bi bila suprotna Marksovom shvatanju voluntaristička interpretacija ovog stava po kojoj u stvaranju istorije čovek nema nikakvih ograničenja.

Marks je svojim shvatanjem podjednako odbacivao idealizam, ali i vulgarni materijalizam, naglašavajući da je celokupna svetska istorija proizvodnja čoveka pomoću ljudskog rada i da se prema tome istorijska zbivanja ne mogu razumeti ako se zanemari čovek kao aktivno stvaralačko biće. Time je Marks naglasio da se uzroci istorijskih procesa moraju tražiti u samoj istoriji, a ne izvan nje. To dalje znači da se čovekova delatnost mora dovesti u vezu i sa zatečenim uslovima, te da je prema tome čovek istovremeno i tvorac istorije, ali i njen rezultat. Taj dvostruki odnos čoveka i istorije, koji mnogima izgleda kao neprihvatljiv jer je formalno logički protivurečan, ne može se razumeti a da se ne razume Marksovo shvatanje čoveka kao bića prakse, koji dela svrsishodno tj. postavlja ciljeve i usmerava svoju delatnost prema njima. Prema tome, čovekovu praksu ne usmerava samo prošlost sa svim zatečenim uslovima, već i budućnost sadržana u cilju i metodu svake svrsishodne delatnosti.

U ovom sažetom izlaganju Marksovog shvatanja istorije svakako bi trebalo pomenuti i metodološki smisao takvog shvatanja istorije. Marks je, naime, naglašavao da i kategorije koje primenjujemo u istraživanjudruštva i njegovog razvoja moramo shvatiti kao istorijske kategorije, tj. da su te kategorije izraz realnih odnosa date epohe i da se one ne mogu tretirati kao opštevažeće teorijske kategorije. U svojim ekonomskim spisima Marks je često kritikovao engleske klasične ekonomiste što previđaju činjenicu da kategorije kojima se može analizirati kapitalistički način proizvodnje, kao što su roba, novac, kapital, renta itd., nisu adekvatne za analizu prethodnih formacija, niti će odgovarati analizi buduće komunističke formacije. Principu "istorijske specifičnosti" Marks pribegava i u Manifestu, odbacujući tadašnje kritike ideja komunizma. Marks kaže: "Teorijske postavke komunista nipošto ne počivaju na idejama, na načelima koja je izmislio ili otkrio ovaj ili onaj popravljač sveta. One su samo opšti izraz stvarnih odnosa postojeće klasne borbe, istorijskog kretanja koje se vrši pred našim očima. Ukidanje dosadašnjih odnosa vlasništva nije ništa što posebno karakteriše komunizam. Svi odnosi vlasništva bili su podložni stalnom istorijskom smenjivanju, stalnom istorijskom menjanju." Marks u odgovoru na kritike komunizma stalno upozorava da se u njima javlja tendencija da se buržoaski odnosi proizvodnje tretiraju kao odnosi proizvodnje uopšte, da se buržoasko društvo shvati kao večiti oblik društva i da se onda i u svesti ti odnosi doživljavaju kao opšti uslovi egzistencije. U toj polemici Marks kaže: "Vi kažete: čim se rad više ne bude mogao pretvarati u kapital, novac, zemljišnu rentu, ukratko u društvenu moć koja se može monopolizirati, tj. čim se lično vlasništvo više ne bude moglo pretvarati u buržoasko, biće ukinuta i ličnost. Vi, dakle, priznajete da pod ličnošću ne podrazumevate nikog drugog do buržuja, buržoakog vlasnika. A takva ličnost svakako treba da bude ukinuta."

Ne ulazeći dalje u ilustraciju primene Marksovog shvatanja istorije, zaključimo na kraju još jednom da to shvatanje predstavlja jednu od bitnih dimenzija Marksove misli i marksizma uopšte, i da bez razumevanja te dimenzije nije moguće razumeti ni Marksovu teoriju društvenog razvoja, niti teorijsku podlogu njegovog praktično-političkog angažmana u radničkom pokretu.


Silvano Bolčić, "Marksistička misao i savremeno društvo"




[ na početak | spisak autora | kontakt ]

POBUNJENI UM web magazin (www.come.to/crveni), kontakt: proleter@email.com
Svako korišćenje, kopiranje i distribuiranje materijala je dozvoljeno, izuzev u komercijalne svrhe. Molimo vas da sačuvate oznaku izvora sa koga je materijal preuzet.